ΜΟΝΤΕΛΟ ΖΩΗΣ

Και κάπου ανάμεσα στα …εορτολόγια για την ημέρα της γυναίκας στις 8 του Μάρτη, σε κάποια μέσα ενημέρωσης αναφέρθηκε και η επέτειος, αυτές τις μέρες,  του θανάτου της Μελίνας Μερκούρη πριν 25 χρόνια. Κι αυτή η συμπτωματική σύνδεση γίνεται αφορμή για σκέψεις πάνω σε μοντέλα ζωής που προσλαμβάνουν ιδιαίτερη σημασία  για να γίνεται η ζωή  ανεκτή και απατηλή, χωρίς να φαίνεται ότι εξαπατούν, που  μοιάζουν σημαντικά κι ας μην είναι αληθινά.

          Το μοντέλο ζωής της Μελίνας Μερκούρη ακόμα επιβιώνει σαν μια απόδειξη για την χειραφέτηση της γυναίκας πέρα από τάξεις, με θαυμασμό όμως στις αστικές καταβολές της.  Στην εικόνα της  η ανάμιξη του δυνατού και αδύνατου, η γοητεία της ιδιωτικής ζωής και ο εξωραϊσμός της δημόσιας, η γενίκευση του ατομικού σε αμφίβολες αντιστοιχίες και άριστες αναλογίες ανταποκρίνονταν σε φαντασιώσεις και καλλιεργούσαν αυταπάτες. Η  φιλοτέχνηση του πορτραίτου της, γυναίκα απελευθερωμένη και δυνατή,  είναι ενδεικτική των μύθων που δημιουργήθηκαν τα χρόνια της μεταπολίτευσης,  όπου η έννοια της αντίστασης εναντίον της χούντας ερμηνεύτηκε μ’ ένα διασταλτικό τρόπο, αναμιγνύοντας χωρίς μέτρο και ενδοιασμό κραυγαλέες εκδηλώσεις μιας αναγνωρίσιμης και προστατευμένης  διεθνώς γυναίκας με τους κινδύνους της αντιστασιακής δράσης στις φυλακές και τα ξερονήσια.

Στο πρόσωπο τής σχεδόν για  μια δεκαετία υπουργού  Πολιτισμού στις κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ  αρεσκόταν η κοινωνία της σοσιαλιστικής, κατά ΠΑΣΟΚ, Ελλάδας να αναγνωρίζει την πραγματοποίηση των ευσεβών πόθων της, που περιλάμβανε τους πιο παλιούς μύθους και τους πιο πολυμεταχειρισμένους νοηματικούς συμβολισμούς. Η ομορφιά και η ευτυχία, η αστική καταγωγή  και η λαϊκότητα, ο πλούτος και η επιτυχία, ο έρωτας και η πολιτική, η τέχνη και η επανάσταση συνενώνονται στην προσωπογραφία μιας  ξεχωριστής γυναίκας. Τίποτε δεν έμενε απέξω. Αμφιβολίες και αμφισημίες του πορτραίτου της ήταν  ελάχιστες και περιθωριακές εκείνα τα χρόνια και αυτό συνεχίστηκε και στα μετέπειτα.    

Κι ούτε και στους δύσκολους καιρούς της οικονομικής κρίσης αυτά τα μοντέλα ζωής, όπως ήταν και της Μαλβίνας Κάραλη με το σπιρτόζο πνεύμα της και την αφ' υψηλού αποδοχή μιας κατασκευασμένης λαϊκότητας,  μεταβλήθηκαν ανάμεσα στους μικροαστούς. Απλά  στριμώχτηκαν στις αυταπάτες του μέλλοντός μας. Κι ας έχει πια αποκαλυφθεί μέσα στην οικονομική ανέχεια η σχέση μεταξύ της κοινωνικής τάξης και της καταπίεσης λόγω φύλου, με  νέες μορφές ανισότητας κι εκμετάλλευσης να προστίθενται στις ταξικές. Η μεγάλη ελπίδα των γυναικών, η εργασία που θα τις απελευθέρωνε, διαλύθηκε σε πολυάριθμες ήττες και απογοητεύσεις, βιώνοντας πια σαν εκμετάλλευση τη δουλειά σε επιχειρήσεις, γραφεία, εργοστάσια με ορατό κάθε φορά κίνδυνο να μην τους εξασφαλίζει ούτε την επιβίωση.

Συγχρόνως, μοιάζει να επιλύονται οι όποιες αμφισημίες του φεμινιστικού κινήματος υπέρ του καπιταλισμού της εκμετάλλευσης και της θεωρητικής υποστήριξης ατομικών δικαιωμάτων. Γιατί οι  φεμινιστικές ιδέες αποκομμένες από την ταξική τους διάσταση καταλήγουν να εκφράζονται όλο και περισσότερο με ατομικιστικούς όρους που ενθαρρύνουν την ατομική εξέλιξη και προωθούν τον καριερισμό με μοντέλα τις γυναίκες επιχειρηματίες, προς δόξαν του καπιταλισμού.

Και γίνεται όλο και πιο ξεκάθαρο πως ο  παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός, καθώς  οι γυναίκες έχουν χυθεί σε αγορές εργασίας,  εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη  μισθωτή εργασία των γυναικών, ιδίως από χαμηλόμισθες εργασίες στις υπηρεσίες και τη μεταποίηση, που εκτελούνται όχι μόνο προσωρινά από νεαρές γυναίκες, αλλά μόνιμα από   γυναίκες με παιδιά, από  γυναίκες όλων των ηλικιών και  σχεδόν όλων των εθνικοτήτων. Εξάλλου, χρησιμοποιώντας ο καπιταλισμός την φεμινιστική κριτική για την οικονομική εξάρτηση της γυναίκας από τον  άντρα, για να εντείνει την εκμετάλλευση αξιοποιεί το όνειρο της χειραφέτησης της σαν κινητήρα συσσώρευσης κεφαλαίου. Η πραγματικότητα του είδους της χειραφέτησης των γυναικών της εργατικής τάξης βασίζεται στο νέο εργασιακό πρότυπο που περιλαμβάνει μείωση μισθών και εργασιακής ασφάλειας, γενικά μείωση του βιοτικού επιπέδου.

Από την άλλη, η κριτική από τον φεμινισμό για το …περιορισμένο πολιτικό όραμα  που επικεντρωνόταν έντονα στις ταξικές ανισότητες και δεν μπορούσε να αντιληφθεί τις μη οικονομικές αδικίες, όπως την ενδοοικογενειακή βία ή τη σεξουαλική επίθεση, ενώ φαινόταν πως διευρύνει την πολιτική του ατζέντα αμφισβητώντας και καταστάσεις που βασίζονται στις πολιτισμικές κατασκευές της διαφοράς του φύλου, κατέληξε σε μια μονόπλευρη εστίαση στην ταυτότητα φύλου εις βάρος εργασιακών και οικονομικών ζητημάτων.

 Κι ακόμα χειρότερα, η φεμινιστική στροφή  προς την πολιτική ταυτότητας συνδυάστηκε ανεπαισθήτως αλλά μεθοδευμένα με μια πολιτική που δεν ήθελε άλλο από το να καταστείλει όλη την μνήμη της κοινωνικής ισότητας και δικαιοσύνης. Και μάλιστα η απολυτοποίηση του σεξισμού και πολιτισμικών διαφορών, προς δόξαν του καπιταλισμού και πάλι, γινόταν τη στιγμή που οι περιστάσεις απαιτούσαν διπλασιασμένη προσοχή στην κριτική της καπιταλιστικής οικονομίας.

Κι αν γυναίκες που ξεχώριζαν όπως η Μελίνα Μερκούρη έμοιαζε να ενσαρκώνουν τα φεμινιστικά πρότυπα της ανεξάρτητης, χαρισματικής, απελευθερωμένης γυναίκας τροφοδοτώντας με ψευδαισθήσεις την καθημερινότητα των εργαζομένων, όταν η ταξική καταπίεση στις εργαζόμενες κάνει ασφυκτική τη  ζωή τους αποκαλύπτεται ο σύνδεσμος αυτών των μοντέλων ζωής με τον καπιταλισμό και τα συμφέροντά  του.

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΚΑΙ ΤΑΞΙΚΗ ΚΑΤΑΠΙΕΣΗ

Παγκόσμια ημέρα της γυναίκας η 8^η Μαρτίου και ο πρωθυπουργός  Α. Τσίπρας στον προσωπικό του λογαριασμό στο facebook συνδέει  φωτογραφία μιας νεαρής γυναίκας, με μια ντουντούκα στα χέρια και τη γροθιά της υψωμένη, με μήνυμα για τις καθημερινές μάχες που η γυναίκα δίνει «για να οργανώσει  την υποκειμενικότητά της μέσα σε ένα πατριαρχικά δομημένο κόσμο». Η φωτογραφία που επέλεξε με τη γροθιά υψωμένη παραπέμπει σε αγώνες ταξικούς, το μήνυμά του  όμως περιορίζεται στην καταπίεση τη βασισμένη στο φύλο, στον πατριαρχικά δομημένο κόσμο, επομένως  ανεξάρτητα από άλλες διακρίσεις στην κοινωνία και συνεπώς ο αγώνας ενάντια στις διακρίσεις που βασίζονται στο φύλο δεν περιλαμβάνουν αναγκαστικά και άλλα ζητήματα.

Κι όμως η γυναικεία καταπίεση συνυπάρχει με την ταξική καταπίεση και  μπορεί να υπήρχε και πριν από τον καπιταλισμό αλλά σ’  αυτόν  πήρε μια ορισμένη μορφή. Εξάλλου  ξέρουμε πια πως η προσπάθεια του φεμινιστικού κινήματος  να συνενώσει τις γυναίκες αποκλειστικά στη βάση του φύλου δεν μπορεί να προσφέρει ολοκληρωμένη απάντηση στο πρόβλημα  της ανισότητας.  Μοιάζει μάλιστα μια μεγάλη ελπίδα να   έχει διαλυθεί, και πολύ πριν από την οικονομική κρίση,  σε πολυάριθμες ήττες και απογοητεύσεις, όταν οι γυναίκες ανακάλυψαν ότι η δουλειά στο εργοστάσιο ή το γραφείο ήταν  μόλις λιγότερο μονότονη από τον οικιακό μόχθο κι ότι τις απειλούσε ο κίνδυνος να τις ασκούν και τις δυο ταυτόχρονα.  Κι επειδή  ο βασικός στόχος των γυναικείων κινημάτων ήταν   ο  περιορισμός της εκμετάλλευσης που οφειλόταν στο  φύλο σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία και η  ένταξη της γυναίκας στην υπάρχουσα δομή της κοινωνίας, την καπιταλιστική, στη βάση της ισότητας με τον άντρα,  και όχι βέβαια η αλλαγή ολόκληρης της κοινωνίας, η εξίσωση με τον άντρα αφορούσε τη συμμετοχή και του όρους της στον εκμεταλλευτικό τρόπο οργάνωσης της παραγωγής. Κι αυτή η συμμετοχή όμως δεν έκανε τα προβλήματα υπερταξικά όπως τα βλέπει η κυρίαρχη ιδεολογία κι ούτε η αντίθεση άντρα –γυναίκα  είναι έξω από κάθε ιστορικό πλαίσιο. Κι αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στην  εποχή της οικονομικής κρίσης, όπου γίνεται ακόμα πιο ξεκάθαρη η ταξική ανισότητα, εφόσον η γυναίκα της  εργατικής  τάξης αντιμετωπίζει από τη θέση της στην κοινωνία περισσότερα εμπόδια και αντιξοότητες από τη γυναίκα  της αστικής τάξης, ενώ ο βαθμός εκμετάλλευσής της είναι υψηλότερος.  

               Άλλωστε  είναι η ανάπτυξη του καπιταλισμού που οδήγησε στη συμμετοχή της γυναίκας στην παραγωγική εργασία όπου κι αυτή, όπως και ο άντρας, πουλά την εργατική της δύναμη. Γι’ αυτό η  τυπική ισότητα  των δυο φύλων βρίσκεται σε  συμφωνία τις περισσότερες φορές με τις ανάγκες και τις επιλογές της κυρίαρχης τάξης, ενώ  οι ρόλοι που τους αποδίδονται παράγονται μέσα από τους μηχανισμούς  αναπαραγωγής της κυρίαρχης ιδεολογίας. Έτσι και η χειραφέτηση της γυναίκας όπως διαμορφώνεται σε εικόνα και μήνυμα από τα ΜΜΕ και τη  διαφήμιση, κατευθύνεται από τις επιταγές του δοσμένου τρόπου παραγωγής. Κι είναι αυτά φορείς  συγκεκριμένης ιδεολογίας και δεν αντικατοπτρίζεται απλώς στρεβλωμένα η πραγματικότητα σ’ αυτά. Ο ρόλος τους είναι ενεργητικός και έχουν βασικό μερίδιο στη διαμόρφωση της εικόνας  του κοινωνικού ρόλου της γυναίκας.  Συμμετέχουν στην αναπαραγωγή της κυρίαρχης ιδεολογίας για το ποιες διαθέσεις και συμπεριφορές είναι αποδεκτές για τη γυναίκα από την αστική ιδεολογία κι έτσι συνειδητά ή κυρίως ασυνείδητα προσπαθεί να προσαρμοστεί  σ’ αυτούς τους ρόλους που επιβάλλονται από τους μηχανισμούς αυτούς. Προσπαθώντας λοιπόν  το πρόβλημα της διάκρισης με βάση το φύλο  να λυθεί χωρίς καμιά αναφορά στην ταξική  διάρθρωση  της συγκεκριμένης κοινωνίας και τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει στη δημιουργία νέων στερεοτύπων διαμορφώθηκαν οι νέοι ρόλοι της γυναίκας: εργάζεται και παράγει, κατευθύνει την κατανάλωση, τεκνοποιεί, ανατρέφει και παιδαγωγεί, διευθύνει την οικογένεια, ενδιαφέρεται για την προσωπική της εμφάνιση.

 Κι αυτοί οι  νέοι ρόλοι  και στερεότυπα για την γυναίκα προβάλλονται στον γυναικείο τύπο και τις γυναικείες εκπομπές στα ΜΜΕ. Κι εκεί αναμιγνύονται χωρίς μέτρο και ενδοιασμό το καθημερινό  με το φαντασιακό, τακτοποιούνται τα ειδικά και συμπληρωματικά χαρακτηριστικά της θηλυκότητας, προβάλλεται η σεξουαλικότητα, συγχωνεύεται το κοινότοπο και το εξαιρετικό, το πρακτικό και το ιδεολογικό.  Ένας κόσμος ασαφής, ένα μακιγιάρισμα της πρακτικής καθημερινότητας με το οποίο επιτυγχάνει να τη συσκοτίζει και κυρίως να την εξωραΐζει. Επιβάλλεται κι εδώ μια αυταπάτη. Επικράτηση της εικόνας της πανίσχυρης γυναίκας της μοντέρνας και πρακτικής, παραλλαγή του πανίσχυρου άντρα, λίγο στο πιο συγκεχυμένο βέβαια, με προσθετική αξία την γυναικεία σεξουαλικότητα  που δεν έχει να κάνει με την απελευθέρωση των σεξουαλικών ηθών αλλά με την εμπορευματοποίησή της.

Κι αυτός ο  γυναικείος κόσμος των ΜΜΕ και του περιοδικού τύπου που αποδέχεται  τους πιο παλιούς μύθους και τους πιο πολυμεταχειρισμένους νοηματικούς συμβολισμούς των εποχών  που η γυναίκα υπήρξε κτήμα του άντρα ζει από μια σύγχυση και επιβιώνει μυθοποιώντας την στερημένη και ρακένδυτη καθημερινότητα της γυναίκας, που την πουλά για  επικερδές εμπόρευμα. Κι έτσι  μια τόσο φτιασιδωμένη καθημερινή ζωή γίνεται υποφερτή και το ψευδοκαθημερινό συνδέεται άκοπα κι επιφανειακά  με τα μεγάλα άστατα θέματα της επικαιρότητας, τη μόδα, την τέχνη κλπ. ενώ παράλληλα  επιτρέπει την  απόκλιση από τα πραγματικά προβλήματα της τέχνης, της πολιτικής κλπ Φαντασία και όνειρο  κάνουν υποφερτή  μια ανυπόφορη ζωή κι η ζωή προσλαμβάνει  σημασία που την κάνουν ανεκτή. Και  πώς μετά  η γυναίκα  να δώσει  μάχες για  να οργανώσει την …υποκειμενικότητά της;