Τις τελευταίες μέρες στα δελτία ειδήσεων των Μέσων
Ενημέρωσης κυρίαρχη θέση έχει ο καύσωνας στην Ευρώπη, με τους θανάτους που
αποδίδονται σ’ αυτόν, τις δύσκολες
συνθήκες που βιώνουν οι άνθρωποι καθώς το θερμόμετρο υπερβαίνει τους 35ο
C βαθμούς. Κι ενώ στα
εγκλήματα του Ισραήλ με τις δολοφονίες παιδιών, τα βασανιστήρια φυλακισμένων η
γλώσσα της ειδησεογραφίας είναι ψύχραιμη, αποστασιοποιημένη, όταν αναγκάζεται
εκ των πραγμάτων να αναφέρεται σ’ αυτά, για την
πρωτοφανή ζέστη που πλήττει την Ευρώπη επιστρατεύεται η ρητορική του
φόβου.
Βέβαια,
αυτός ο σχεδόν εκφοβιστικός τρόπος κάλυψης των συνεπειών του καύσωνα συνάδει με
τον τρόπο κάλυψης των μετεωρολογικών προβλέψεων από τα μέσα ενημέρωσης, που
πραγματικά καλλιεργεί φόβο και πανικό. Χρησιμοποιώντας δραματικά γραφικά στις
μετεωρολογικές προβλέψεις, προβάλλοντας εντυπωσιακές εικόνες από τις συνέπειες
σπάνιων καιρικών φαινομένων, υπερβάλλοντας στην επικινδυνότητα συνηθισμένων
φυσικών φαινομένων εντείνεται και μ’ αυτόν τον τρόπο στην κοινωνία το άγχος.
Κάτι
αντίστοιχο συμβαίνει και με τη δημοσιογραφική κάλυψη της παρουσίας του λαγοκέφαλου
ψαριού στα νερά της Μεσογείου, που ήδη είχε εμφανιστεί από την πρώτη δεκαετία
του 21ου αιώνα. Τελευταία, με
πρωτοστάτες τα μέσα ενημέρωσης δημιουργείται ένας πανικός για τους κινδύνους που
εξαιτίας του αντιμετωπίζουν τα ντόπια ψάρια, για την απειλή να μετατραπούν θαλάσσιες
περιοχές σε έρημο από ψάρια, για τις επιθέσεις σε λουόμενους, για τις ζημιές
στα αλιευτικά εργαλεία, με την κυβέρνηση
να καταλήγει στην …επικήρυξή του.
Κι έτσι η περιγραφή ενός
φαινομένου, ο προσδιορισμός ενός προβλήματα
χρησιμοποιώντας τη γλώσσα το φόβου, παράγει μια ατμόσφαιρα αβεβαιότητας
και ενισχύει την αίσθηση αδυναμίας απέναντι σε φυσικές απειλές, δικαιολογώντας
παρεμβατικές πολιτικές, ενισχυμένη επιτήρηση. Και δεν υπάρχει μόνο ένας φόβος,
αλλά πολλοί διαφορετικοί φόβοι που ο ένας αντικαθιστά τον άλλο. Παράδειγμα, στον κυρίαρχο λόγο ο φόβος για την κλιματική αλλαγή αντικατέστησε το φόβο της
τρομοκρατίας. Κατά τακτά χρονικά διαστήματα ξεσπούν πανικοί για πράγματα που
δεν έχουν νόημα ή για προβλήματα που υπήρχαν και παλαιότερα, όπως η νεανική παραβατικότητα.
Τώρα όμως, σε έντονο βαθμό, κάθε ζήτημα δεν θεωρείται απλώς πρόβλημα, αλλά με
πολύ ανησυχητικό τρόπο θεωρείται ως απειλή, καθώς ο ορισμός για την απειλή
διευρύνεται συνεχώς.
Δεν
χρησιμοποιούνται μόνο τα φυσικά φαινόμενα για να καλλιεργείται ο φόβος. Η
επιδίωξη του εντυπωσιασμού από τα μέσα
ενημέρωσης και οι ισχυρισμοί των ειδικών που διογκώνουν τους αντιληπτούς
κινδύνους, όπως το έγκλημα ή οι κίνδυνοι για την υγεία, ενισχύουν τις απειλές σε σχέση με τους πραγματικούς κινδύνους. Η έκρηξη
νέων κινδύνων που προκαλούν κατάρρευση, καταστροφή κι άλλα βαρύγδουπα,
λειτουργούν για το χειρότερο δυνατό αποτέλεσμα, αυτό που προκαλεί τον
περισσότερο φόβο, δηλ. την πιθανότητα ενός αρνητικού μέλλοντος ή ακόμα και
καθόλου μέλλοντος.
Στην
πολιτική υιοθετείται η πολιτική του φόβου, έτσι που να παραμερίζονται οι ταξικές
διαιρέσεις και οι κοινωνικοοικονομικές διαφοροποιήσεις. Τα κόμματα της αστικής
πολιτικής επιλέγουν το καθένα το δικό του φόβο. Το θέμα της μετανάστευσης είναι
ο προτιμώμενος φόβος τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα για τα ακροδεξιά κόμματα,
αλλά και της αύξησης της εγκληματικότητας. Κι έτσι ο φόβος ενσωματώνεται
σκόπιμα στο δημόσιο διάλογο, τους θεσμούς και την καθημερινή ζωή, τις
περισσότερες φορές δυσανάλογος προς τις πραγματικές απειλές, με αποτέλεσμα τις
προληπτικές πολιτικές και την αδυναμίας ανάπτυξης κριτικής. Ο φόβος χρησιμεύει
ως μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου και ηθικής ρύθμισης. Ήταν οι πλαστικές
σακούλες και τα καλαμάκια που απειλούσαν το περιβάλλον, αλλά οι βόμβες που
χρόνια τώρα πέφτουν σε Ουκρανία και Παλαιστίνη δεν προκαλούν καμιά ταραχή στους
ανησυχούντες για τον πλανήτη.
Ο
καθοδηγούμενος προσανατολισμός του φόβου σε πεδία που επιλέγει η κυρίαρχη
εξουσία χρησιμοποιείται για επέκταση της κρατικής εξουσίας, για συσπείρωση των
κοινωνιών σε επιλογές που εξυπηρετούν τα συμφέροντά της, ενώ παραβλέπονται
πραγματικές απειλές. Αφού η υλιστική ερμηνεία των φαινομένων αντικαθίσταται όλο
και περισσότερο από ιδεαλιστικές εκδοχές του κόσμου και η πραγματικότητα
ταυτίζεται με την άποψη, χάνεται και η ερμηνεία
που δίνει νόημα στην ανθρώπινη εμπειρία. Τα προβλήματα που οφείλονται σε
κοινωνικούς και υλικούς παράγοντες μετατρέπονται σε απειλές αόριστες και αυτές
καταλήγουν υπαρξιακές απειλές. Και είναι οι ειδικοί της εξουσίας ή του
ανθρωπίνου ψυχισμού που καλούνται να τις διαχειριστούν για λογαριασμό μας. Και
οι άνθρωποι αντιμετωπίζονται σαν να μην έχουν την ικανότητα να αντιμετωπίσουν
προβλήματα, στα οποία δεν δίνεται μια κοινωνικοοικονομική εξήγηση, αλλά όλο και
περισσότερο ψυχολογικοποιούνται και υπονομεύεται η ικανότητα του ανθρώπου να τα
αντιμετωπίσει.
Ο κύκλος των ειδήσεων επί 24ωρου
βάσης, μαζί με τους αλγόριθμούς των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν εκείνους τους φόβους, τους βολικούς
στο σύστημα, με τους οποίους αυξάνει, με την εμπλοκή αρνητικών συναισθημάτων, η συσπείρωση προς όφελός του. Η παρατεταμένη
έκθεση σ’ αυτά διαμορφώνει μια αντίληψη για το κοινωνικό περιβάλλον ως εχθρικό
και επικίνδυνο από αόρατους, απρόβλεπτους ανεξέλεγκτους κινδύνους, έτσι που η
μεγάλη πλειοψηφία να καταφεύγει στην προστασία της εξουσίας και να αποδέχεται
τη διαχείριση της συμπεριφοράς της μέσω προληπτικών μέτρων.
Η επικέντρωση σε υπερβολικά
θεωρητικούς, μη εμφανείς κινδύνους, σε υπερεκτίμηση επικινδυνότητας φαινομένων συμβάλλει
στην αποδοχή υιοθέτησης προσεκτικών ή και μηδαμινών αντιδράσεων σε αντιλαϊκές
πολιτικές και αποτελεί έναν από τους παράγοντες πάνω στους οποίους χτίζεται το
ψευδές αίτημα της σταθερότητας και ασφάλειας. Το οποίο εσχάτως έχει κάνει
παντιέρα του η κυβέρνηση Μητσοτάκη, χωρίς τα άλλα αστικά κόμματα να το
αμφισβητούν.
Και
είναι κι αυτός ένας ακόμα τρόπος χειραγώγησης πληροφοριών, ελέγχου των
αντιδράσεων μιας μεγάλης πλειοψηφίας πανικοβλημένης από την αβεβαιότητα της ζωής
της, ώστε να μη συνειδητοποιήσει ότι ακόμα και οι συνέπειες φυσικών φαινομένων συσχετίζονται
άμεσα με τον καπιταλιστικό τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας. Και είναι αυτός που
πρέπει να μετασχηματιστεί με οργάνωση για συνεχείς διεκδικήσεις, κινητοποιήσεις
και αγώνες.